Toekomstvisie op de Belgische fruitteelt

Minister van Landbouw Karel Pinxten

Juli 1998

INLEIDING

De fruitteelt in België bevindt zich in een moeilijke situatie. Die kan worden teruggevoerd tot de productie en verkoop van hardfruit en geldt trouwens eveneens voor de ons omringende landen.⁽¹⁾

Er is het structurele probleem van de steeds toenemende Europese en wereldproductie, gepaard gaande met een liberalisering van de wereldhandel.

Bovendien wordt onze productie al te vaak slachtoffer van klimatologische gebeurtenissen. Deze liggen aan de basis van de huidige conjuncturele moeilijkheden.

Nochtans beschikt de Belgische fruitsector over een aantal belangrijke troeven:

• de Belgische fruittelers zijn vakbekwame producenten met een grote werkkracht;
• de veilingen als coöperatieve vennootschappen vormen belangrijke commercialisatiekanalen en hebben als dusdanig de groei en bloei van de fruitsector in hoge mate bepaald;
• het onderzoeks- en ontwikkelingswerk in de fruitsector staan op een zeer hoog niveau.

__________

2.1. De bedrijfsvoering van heel wat telers blijft tot op heden afgestemd op gevoelsmatige indrukken of op algemene adviezen door derden.

Het voeren van een bedrijfsboekhouding is echter een absolute noodzaak. Enkel dan kunnen de nodige individuele adviezen voor de optimalisatie van de productie en het bedrijfsrendement bedrijf per bedrijf gegeven worden.

Het Ministerie van Middenstand en Landbouw ondersteunt het voeren van bedrijfseconomische boekhoudingen via een financiële tegemoetkoming gedurende 5 jaar aan de bedrijfsleiders die hiernaar overschakelen.

Deze dient aangevuld te worden met een perceelsregistratie op technisch niveau: wie doet wat, wanneer en met welk resultaat?

Hierbij sluit de telersbegeleiding aan die momenteel wordt uitgebouwd door de afdeling "Diensten aan telers" van het Proefcentrum voor de Fruitteelt (PCF).

Regelmatige evaluatie van de resultaten van deze 2 administratieve activiteiten bezorgen de telers de nodige inzichten om het bedrijfseconomische en het bedrijfstechnische rendement te optimaliseren.

2.2. In de fruitteelt wordt de productiefactor arbeid als een knelpunt ervaren.

Het totaal van de kosten aan gepresteerde arbeid door derden bedraagt 18 à 20 %.

De fruitteelt, zoals de volledige tuinbouw, kan in ons land van een aantal tewerkstellingsfaciliteiten genieten. De lonen variëren tussen 250 BEF/uur voor seizoenarbeiders en 305 BEF/uur voor geschoolde vaste werknemers. Voor de vaste werknemers dienen hierbij de RSZ-bijdragen verrekend te worden (ongeveer 49 % voor de werkgever) maar voor seizoenarbeiders zijn slechts beperkte bijdragen voorzien (ongeveer 112 BEF/dag voor de werkgever). Gedurende 95 dagen per jaar mag de fruitteler beroep doen op een onbeperkt aantal seizoenarbeiders. Om deze flexibiliteit wettelijk te kunnen kaderen dienen er 3 sociale documenten te worden bijgehouden nl het aanwezigheidsregister, het individueel aanwezigheidszakboekje en de plukkaart (=enkel voor seizoenarbeiders).

Ofschoon de arbeidsregelingen niet altijd exact te vergelijken zijn valt het op dat de kostprijs van vaste werknemers in de Belgische landbouw de vergelijking met de ons omringende landen goed kan doorstaan en dat de regeling voor seizoenarbeid in België als flexibel mag omschreven worden. In Nederland bv. kan een seizoenarbeider slechts gedurende 1 aaneensluitende periode van 6 weken per jaar ingezet worden.

Ten opzichte van sommige zuiderse lidstaten en vooral t.o.v. derde landen waar de lonen vaak nog veel lager liggen blijft de Belgische fruitteelt op het vlak van de arbeidskost benadeeld. Dit hangt echter samen met het levenspeil en de arbeidsproductiviteit in ons land.

Bovendien dient men er rekening mee te houden dat het aantrekken van tijdelijke goedkope buitenlandse arbeidskrachten een onstabiele basis vormt voor de sector.

De oplossing moet dan ook vooral gezocht worden in een nog meer doorgedreven optimalisatie van de arbeidsorganisatie.

• De invloed van het bedrijfsbeheer kan worden afgeleid uit de spreiding van het arbeidsinkomen. Zo werkte in het boekjaar 1996(97) 17 % van de fruittelers met een negatief arbeidsinkomen per volwaardige arbeidskracht en dus met verlies. Nochtans kon in hetzelfde jaar 21 % van de fruittelers rekenen op een arbeidsinkomen van meer dan 1.000.000 BEF per volwaardige arbeidskracht.

• Voor elk bedrijf dient de optimale inzet van de productiefactor arbeid gevonden te worden via de bedrijfsboekhouding. Het algemene gegeven dat de arbeidsintensiteit per ha op grote bedrijven lager (tot 20 %) is dan op kleine bedrijven dient voorzichting gehanteerd te worden aangezien arbeid slechts één van de productiefactoren is.

• Arbeid moet leiden tot een zo hoog mogelijke toegevoegde waarde m.a.w. enkel hoge kwaliteitsproductie is verantwoord.

• Op de proeftuin voor grootfruit te Velm zijn er jaarlijks demonstratieproeven te bezichtigen i.v.m. arbeidsrationalisatie (o.a. dunproeven, plantsystemen).

2.3. De rendabiliteit in de fruitteelt kan sterk verschillen van jaar tot jaar ondermeer door productieverschillen als gevolg van klimatologische omstandigheden.

In goede jaren is het ondernemersinkomen (= inkomen voor arbeid, bedrijfsbeheer en kapitaal) veel groter dan het arbeidsinkomen per arbeidseenheid. In slechte jaren is dit net omgekeerd.

Bij de bedrijfsvoering dient hiermee rekening te worden gehouden door het aanleggen van een financiële reserve voor de moeilijke periodes. De bedrijfsgrootte dient evenzo rekening te houden met een gezonde solvabiliteit : een hoog % eigen kapitaal t.o.v. het totale kapitaal geeft een grotere bedrijfsstabiliteit.

De solvabiliteit van de Belgische fruitbedrijven bedraagt gemiddeld 70 %, wat goed mag genoemd worden.

Investeringen in oogstzekerheid o.a. voor beregening of fertigatie op (een gedeelte van) het bedrijf kunnen fungeren als een vangnet voor klimatologische risico’s.

2.4. Een kwaliteitsgerichte productie is de enige verantwoorde strategie in een overvolle markt. Het kwaliteitsprobleem bij Jonagold afkomstig van oudere bomen is gekend.

Op de bedrijven dient gestreeft te worden naar een continue verjonging van het areaal en naar een diversificatie in de variëteiten (zie verder).

2.5. Bovendien is gebleken dat de jaarrond bewaring van inlands fruit vaak niet leidt tot een aantrekkelijk eindproduct.

De jaarrond bewaring van fruit dient daarom in vraag gesteld te worden. Fruit voor lange bewaring wordt vaak te vroeg geplukt waardoor de smaak vermindert: dit onderstreept het belang van het optimale pluktijdstip.

Gezien de impact van fruitbewaring op het jaarinkomen van de producent is het belangrijk om rond plukttijdstip en bewaring goede afspraken te maken tussen veiling en producent (zie verder).

* Belangrijke variëteiten in BE t.o.v. de E.U.

Referentiejaar = 1995, als jaar met een normale productie

Het assortiment voor appelen (voornamelijk Jonagold) en peren (voornamelijk Conference) in ons land is te eenzijdig. Differentiatie en vernieuwing dringen zich op, zonder dat de klassieke rassen hierdoor hun waarde zouden verliezen !

Hoogwaardige wetenschappelijke kennis is beschikbaar in België om nieuwe variëteiten te ontwikkelen.

Het zal echter nog een aantal jaren duren vooraleer de resultaten hiervan voelbaar worden op de lokale markt.

De sector dient het onderzoek terzake mee te ondersteunen, ook financieel (bv. via de programma’s in het kader van de Gemeenschappelijke Marktordening (GMO)).

Samenwerkingsverbanden met veredelingshuizen kunnen aangewezen zijn aangezien aan de vermeerdering en aanplant van nieuwe rassen niet alleen octrooivergoedingen maar meer en meer ook teeltvoorwaarden gekoppeld worden (cfr strategie van The Greenery in Nederland).

Eens een nieuw ras ter beschikking zal een uitgebreide ondersteuning vanwege de sector en de markt nodig zijn om de introductie te bewerkstelligen.

Ten gevolge van de hoge productiekost in België en de maatschappelijke verwachtingen is er in ons land enkel plaats voor een hoogwaardige kwaliteitsproductie. Kwaliteit slaat hierbij dan zowel op het product zelf als op de verpakking, de presentatie en de dienstverlening. Het is het belangrijkste wapen om zich te onderscheiden van de concurrentie.

Bij controles uitgevoerd door het Ministerie van Middenstand en Landbouw blijkt dat er hier nog een belangrijke weg is af te leggen.

4.1. De kwaliteitseisen van de handel en de consumenten ten aanzien van de producten dienen strikt en uniform te worden gerespecteerd.

Hiervoor is een strenge en objectieve kwaliteitscontrole onmisbaar. Om de onafhankelijkheid te garanderen dient de kwaliteitscontrole uitbesteed te worden aan een overkoepelend onafhankelijk controleorganisme. Dit kan een gespecialiseerd extern organisme zijn ofwel resulteren uit het samenbrengen van de huidige controleurs van de verschillende veilingen in 1 onafhankelijke VZW die de controles in alle betrokken veilingen overkoepelt. Dit organisme dient zich op termijn te laten accrediteren.

Een dergelijk organisme is dan ook goed geplaatst om een eenduidige procedure voor geschillenregeling uit te werken.

4.2. Momenteel wordt er aan de distributie en aan de consument geen kwaliteitsgarantie na verkoop geboden.

Om de goede relaties met afnemers te bestendigen is het nodig dat onder welomschreven voorwaarden een kwaliteitsgarantie gedurende een vaste periode na verkoop wordt geboden.

De kwaliteitsbewaking in het stadium na de veiling dient te kaderen in een integrale ketenzorg (IKZ) waarbij overleg met alle schakels van de keten nodig is.

De eisen van de markt moeten terug te vinden zijn in alle onderdelen van de keten. Dit biedt bovendien de mogelijkheid tot differentiatie en valorisatie van de aanwezige know how en investeringen.

De concrete uitwerking is het werkterrein van een brancheorganisatie bestaande uit de productie, de handel (en de verwerking).

In een aantal gevallen wordt de tijdsduur tussen het klaarmaken en de verkoop aan de consument als te lang ervaren.

De oplossing kan bestaan in het aanbrengen van een datumcodering die de consument informeert over de tijdsduur tussen het klaarmaken en de verkoop in de detailhandel. Het is een stimulans om deze tijdsduur te verkorten.

4.3. In geval van overproductie zou via een interprofessioneel akkoord kunnen beslist worden om bepaalde lagere kwaliteitsklassen enkel als industriefruit in de handel toe te laten.

Waar de sector vroeger te maken had met een verkopersmarkt wordt zij meer en meer geconfronteerd met een kopersmarkt.

Dat betekent dat de impact van de verkoper op de marktprijs verdwijnt.

Bovendien is de verkoop van monoproducten naar monomarkten aan herziening toe.

Om hieraan het hoofd te bieden dient de marketingstrategie flexibel in te spelen op een aantal opportuniteiten die zich vooral aan handelszijde manifesteren : een stijgende vrije wereldhandel, de concentratie van de vraag, de nood aan ketenbeheer, de toenemende eisen vanwege de consumenten en de evolutie in de informaticatechnologie.

De Belgische fruitproductie bevindt zich in een moeilijke prijstechnische situatie t.o.v. de internationale concurrentie. Vandaar dat de 2 andere commerciële troeven, nl. kwaliteit en productiewijze, des te beter dienen uitgespeeld te worden.

5.1. Concrete markttendensen waarop dient ingespeeld te worden.

• De integrale ketenbewaking wordt een must. Opvolging van het product via de inkopers tot bij de klant is noodzakelijk om zich correct te kunnen positioneren op de markt.

• Een stijgend aandeel van het fruit wordt geproduceerd volgens een lastenboek o.a. voor de gevoerde merkenpolitiek evenals voor milieutechnische redenen. Anderzijds stelt ook de distributie steeds grotere eisen en daalt de betekenis van een gestandardiseerd product zonder specificaties. Op deze tendenzen dient de marketingstrategie pro-actief in te spelen : de productie dient zich te richten op de markteisen maar evenzo dienen de markteisen een duurzame productie te stimuleren.

  De geïntegreerde fruitproductie volgens lastenboek is hiervan een illustratie. Ofschoon met deze productiewijze wordt ingespeeld op een belangrijke en steeds toenemende vraag van de distributie en de consument, blijft de marketingstrategie tot op heden in gebreke. Dit heeft ondermeer te maken met een te beperkte naambekendheid van de productiemethode.

• Een uitgebreide dienstverlening hoort bij het commerciële kwaliteitsbeleid. De veilingen krijgen daardoor een steeds zwaarder wordende opdracht als dienstencentrum toebedeeld.

• Kennis van de markt moet toelaten om het aanbod te diversifiëren volgens de eigen wensen van specifieke deelmarkten. Deze marktsegmentatie leidt tot een hogere prijsvorming. Bovendien laat een breed spectrum van deelafzetmarkten toe de verschillende fracties (variëteiten of sorteringen) van de productie optimaal te valoriseren.